Ένας κόκκος σκόνης, μια μικρή βλεφαρίδα ή ένα άλλο ξένο σώμα μπορεί να προκαλέσει έντονη ενόχληση στο μάτι μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Αν και το αντικείμενο μπορεί να είναι σχεδόν αόρατο, το μάτι διαθέτει ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο σύστημα προστασίας που αντιδρά αμέσως όταν αντιληφθεί κάτι που δεν θα έπρεπε να βρίσκεται στην επιφάνειά του.
Ο κερατοειδής, δηλαδή η διαφανής εξωτερική επιφάνεια στο μπροστινό μέρος του ματιού, διαθέτει μεγάλο αριθμό ευαίσθητων νευρικών απολήξεων. Όταν ένα ξένο σώμα αγγίξει την επιφάνειά του, οι απολήξεις αυτές στέλνουν γρήγορα σήματα στον εγκέφαλο. Έτσι αντιλαμβανόμαστε σχεδόν αμέσως ότι κάτι έχει μπει στο μάτι.
Μία από τις πρώτες αντιδράσεις είναι το αντανακλαστικό του βλεφαρίσματος. Τα βλέφαρα κλείνουν αυτόματα, χωρίς να χρειαστεί να το αποφασίσουμε συνειδητά. Με αυτόν τον τρόπο περιορίζεται η έκθεση του ματιού και συχνά το ξένο σώμα μετακινείται προς την άκρη, όπου είναι ευκολότερο να απομακρυνθεί.
Παράλληλα, αυξάνεται η παραγωγή δακρύων. Τα δάκρυα δεν υπάρχουν μόνο για να διατηρούν την επιφάνεια του ματιού υγρή. Δημιουργούν ένα λεπτό προστατευτικό στρώμα και βοηθούν να απομακρύνονται μικρά σωματίδια. Κάθε βλεφάρισμα απλώνει ξανά αυτό το υγρό πάνω στον κερατοειδή και συμβάλλει στην απομάκρυνση του ερεθιστικού παράγοντα.
Το σύστημα αυτό είναι ιδιαίτερα γρήγορο επειδή το μάτι πρέπει να προστατευτεί από πιθανές γρατζουνιές ή βλάβες στον κερατοειδή. Ακόμη και ένα μικροσκοπικό σωματίδιο μπορεί να προκαλέσει έντονη αίσθηση, επειδή η περιοχή είναι τόσο νευρολογικά ευαίσθητη.
Μερικές φορές, όμως, η ενόχληση συνεχίζεται ακόμη και αφού το ξένο σώμα έχει απομακρυνθεί. Αυτό μπορεί να συμβαίνει επειδή η επιφάνεια του κερατοειδούς έχει ερεθιστεί ή έχει υποστεί μια πολύ μικρή εκδορά. Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να παραμείνουν για λίγο η αίσθηση ότι «κάτι υπάρχει στο μάτι», η δακρύρροια ή η ευαισθησία στο φως.
Γι’ αυτό δεν είναι καλή ιδέα να τρίβουμε έντονα το μάτι όταν αισθανόμαστε ότι έχει μπει κάτι μέσα. Το τρίψιμο μπορεί να ερεθίσει περισσότερο την επιφάνεια ή να προκαλέσει τραυματισμό.
Συνήθως, ένα μικρό ξένο σώμα απομακρύνεται φυσικά με το βλεφάρισμα και τα δάκρυα. Αν όμως ο πόνος, η θολή όραση, η έντονη φωτοευαισθησία ή η αίσθηση ξένου σώματος επιμένουν, χρειάζεται αξιολόγηση από οφθαλμίατρο.
