Το φτέρνισμα είναι μία από τις πιο χαρακτηριστικές και άμεσες αντιδράσεις του οργανισμού. Μπορεί να προκληθεί από σκόνη, γύρη, καπνό, έντονα αρώματα ή ακόμη και από ένα μικρό σωματίδιο που εισέρχεται στη μύτη. Αν και συχνά το θεωρούμε απλώς μια ενόχληση, στην πραγματικότητα αποτελεί έναν σημαντικό μηχανισμό άμυνας του αναπνευστικού συστήματος.
Στο εσωτερικό της μύτης υπάρχουν ευαίσθητοι νευρικοί υποδοχείς, οι οποίοι μπορούν να ανιχνεύσουν ερεθιστικούς παράγοντες. Όταν ένα ξένο σωματίδιο ή μια ουσία ερεθίσει τον ρινικό βλεννογόνο, οι υποδοχείς ενεργοποιούνται και στέλνουν νευρικά σήματα στον εγκέφαλο. Εκεί βρίσκεται το «κέντρο του φτερνίσματος», ένα δίκτυο νευρώνων που συντονίζει την πολύπλοκη ακολουθία κινήσεων που οδηγεί στο φτέρνισμα.
Πριν από το φτέρνισμα, συνήθως παίρνουμε βαθιά ανάσα. Στη συνέχεια, οι μύες του θώρακα, του διαφράγματος και της κοιλιάς συσπώνται, αυξάνοντας την πίεση στο εσωτερικό του αναπνευστικού συστήματος. Αμέσως μετά, ο αέρας απελευθερώνεται απότομα από τη μύτη και το στόμα. Με αυτόν τον τρόπο, ο οργανισμός προσπαθεί να απομακρύνει το ερέθισμα που προκάλεσε την αντίδραση.
Το φτέρνισμα δεν αφορά μόνο τη μύτη. Πρόκειται για μια συντονισμένη αντίδραση στην οποία συμμετέχουν πολλοί μύες, ενώ μπορεί να κλείσουν προσωρινά τα μάτια και να αλλάξει για λίγο ο ρυθμός της αναπνοής. Ο χαρακτηριστικός ήχος δημιουργείται από την απότομη κίνηση του αέρα και τη δόνηση των ιστών κατά την έξοδό του.
Σε ανθρώπους με αλλεργίες, το φτέρνισμα μπορεί να εμφανίζεται πολύ συχνότερα. Η γύρη, τα ακάρεα της σκόνης ή άλλες ουσίες μπορούν να προκαλέσουν υπερβολική αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος, με αποτέλεσμα ερεθισμό του ρινικού βλεννογόνου και επαναλαμβανόμενα φτερνίσματα.
Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις όπου κάποιος φτερνίζεται όταν εκτίθεται ξαφνικά σε έντονο φως. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως φωτοπτικό αντανακλαστικό του φτερνίσματος και φαίνεται να σχετίζεται με τον τρόπο που ορισμένα νευρικά σήματα αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.
Έτσι, όσο ενοχλητικό κι αν είναι ένα φτέρνισμα, αποτελεί στην ουσία ένα γρήγορο και αποτελεσματικό «σύστημα καθαρισμού» της μύτης. Με μια απότομη εκπνοή, ο οργανισμός επιχειρεί να απομακρύνει ό,τι μπορεί να ερεθίζει τους αεραγωγούς και να προστατεύσει το αναπνευστικό σύστημα.
