Τα μάτια διαθέτουν έναν εντυπωσιακό συνδυασμό μηχανισμών που περιορίζουν την ποσότητα του φωτός που φτάνει στον αμφιβληστροειδή. Όταν βρισκόμαστε ξαφνικά σε πολύ φωτεινό περιβάλλον, ο οργανισμός αντιδρά σχεδόν αμέσως, χωρίς να χρειάζεται να το σκεφτούμε.
Ο βασικότερος μηχανισμός είναι η κόρη του ματιού. Στο έντονο φως συστέλλεται και γίνεται μικρότερη, περιορίζοντας την ποσότητα φωτός που εισέρχεται στο μάτι. Αντίθετα, στο σκοτάδι διαστέλλεται ώστε να επιτρέψει την είσοδο περισσότερου φωτός. Αυτή η αυτόματη αντίδραση ελέγχεται από το αυτόνομο νευρικό σύστημα.
Η συστολή της κόρης είναι ιδιαίτερα γρήγορη όταν το φως αυξάνεται απότομα. Ειδικοί φωτοϋποδοχείς στον αμφιβληστροειδή ανιχνεύουν την αλλαγή και στέλνουν σήματα στον εγκέφαλο. Από εκεί ενεργοποιείται ένα νευρικό αντανακλαστικό που προκαλεί τη συστολή της κόρης και στα δύο μάτια.
Ένας δεύτερος μηχανισμός προστασίας είναι τα βλέφαρα. Όταν το φως είναι υπερβολικά έντονο, συχνά μισοκλείνουμε ή κλείνουμε ασυναίσθητα τα μάτια. Έτσι μειώνεται ακόμη περισσότερο η ποσότητα του φωτός που φτάνει στον αμφιβληστροειδή. Το ίδιο αντανακλαστικό ενεργοποιείται όταν κάτι πλησιάζει απότομα προς το μάτι, προστατεύοντάς το από πιθανό τραυματισμό.
Τα δάκρυα προσφέρουν επίσης προστασία, αν και με διαφορετικό τρόπο. Δημιουργούν ένα λεπτό φιλμ πάνω από τον κερατοειδή, το οποίο διατηρεί την επιφάνεια του ματιού ενυδατωμένη, απομακρύνει μικρά σωματίδια και βοηθά στη διατήρηση της ομαλής οπτικής επιφάνειας.
Σημαντικό ρόλο έχει και ο ίδιος ο αμφιβληστροειδής, ο οποίος διαθέτει μηχανισμούς προσαρμογής στις διαφορετικές συνθήκες φωτισμού. Τα φωτοευαίσθητα κύτταρα, τα ραβδία και τα κωνία, μεταβάλλουν τη λειτουργία τους ανάλογα με την ένταση του φωτός. Έτσι μπορούμε να προσαρμοζόμαστε σταδιακά όταν περνάμε, για παράδειγμα, από ένα σκοτεινό δωμάτιο σε εξωτερικό χώρο με έντονο ήλιο.
Η προσαρμογή αυτή εξηγεί γιατί μπορεί να αισθανόμαστε προσωρινή δυσφορία ή «τύφλωση» όταν βγαίνουμε απότομα στο φως. Τα μάτια χρειάζονται λίγο χρόνο για να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες. Αντίστοιχα, όταν μπαίνουμε σε σκοτεινό χώρο μετά από έντονο φως, χρειάζεται χρόνος μέχρι να αυξηθεί αρκετά η ευαισθησία των φωτοϋποδοχέων.
Το φυσικό φως περιλαμβάνει και υπεριώδη ακτινοβολία (UV), η οποία μπορεί να προκαλέσει βλάβες στα μάτια σε περίπτωση παρατεταμένης έκθεσης. Για αυτό τα γυαλιά ηλίου με πιστοποιημένη προστασία UV αποτελούν σημαντικό μέτρο προστασίας, ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα με έντονη ηλιοφάνεια.
Η ευαισθησία στο φως, γνωστή ως φωτοφοβία, είναι διαφορετικό ζήτημα. Αν κάποιος αισθάνεται υπερβολική ενόχληση ακόμη και σε φυσιολογικό φωτισμό ή αν η φωτοευαισθησία εμφανιστεί ξαφνικά και συνοδεύεται από πόνο, πονοκέφαλο, ερυθρότητα ή αλλαγές στην όραση, χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση.
Έτσι, κάθε φορά που βρισκόμαστε κάτω από έντονο φως, τα μάτια μας ενεργοποιούν μια σειρά από αυτόματες άμυνες: η κόρη συστέλλεται, τα βλέφαρα περιορίζουν την έκθεση και ο αμφιβληστροειδής προσαρμόζει σταδιακά την ευαισθησία του. Πρόκειται για ένα πολύπλοκο σύστημα που επιτρέπει την όραση προστατεύοντας παράλληλα τους ευαίσθητους ιστούς του ματιού.
