Ο ανθρώπινος οργανισμός δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις ώρες της ημέρας. Η θερμοκρασία του σώματος, η έκκριση ορμονών, η εγρήγορση και η διάθεση μεταβάλλονται σύμφωνα με έναν εσωτερικό μηχανισμό χρονισμού, γνωστό ως κιρκάδιος ρυθμός. Πρόκειται για το βιολογικό ρολόι που βοηθά το σώμα να προσαρμόζει τις λειτουργίες του στον κύκλο ημέρας και νύχτας.
Κεντρικό ρόλο στον μηχανισμό αυτό έχει μια μικρή περιοχή του εγκεφάλου, ο υπερχιασματικός πυρήνας, ο οποίος βρίσκεται στον υποθάλαμο. Λαμβάνει πληροφορίες σχετικά με το φως από ειδικά κύτταρα του αμφιβληστροειδούς και συντονίζει τον χρονισμό διαφόρων λειτουργιών του οργανισμού.
Το πρωινό φυσικό φως αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα σήματα για τη ρύθμιση του βιολογικού ρολογιού. Αντίθετα, η έντονη έκθεση σε φως αργά το βράδυ μπορεί να καθυστερήσει την προετοιμασία του οργανισμού για ύπνο. Στη διαδικασία αυτή συμμετέχει η μελατονίνη, μια ορμόνη που παράγεται κυρίως κατά τις σκοτεινές ώρες και συμβάλλει στη ρύθμιση του κύκλου ύπνου και εγρήγορσης.
Όταν το καθημερινό πρόγραμμα αλλάζει συχνά, όπως συμβαίνει σε εργαζομένους με νυχτερινές βάρδιες ή σε ανθρώπους που ταξιδεύουν σε διαφορετικές ζώνες ώρας, το εσωτερικό ρολόι μπορεί να αποσυντονιστεί σε σχέση με το εξωτερικό περιβάλλον. Το αποτέλεσμα ενδέχεται να είναι υπνηλία σε ακατάλληλες ώρες, δυσκολία στον ύπνο και μειωμένη συγκέντρωση.
Η σταθερή ώρα αφύπνισης, η έκθεση στο φυσικό φως κατά τη διάρκεια της ημέρας και ο περιορισμός του έντονου φωτισμού αργά το βράδυ μπορούν να βοηθήσουν στη διατήρηση ενός πιο σταθερού ρυθμού. Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης η συνέπεια στις ώρες των γευμάτων και της σωματικής δραστηριότητας.
Το βιολογικό ρολόι δεν καθορίζει μόνο πότε νυστάζουμε. Επηρεάζει ένα ευρύ δίκτυο λειτουργιών και αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς προσαρμογής του οργανισμού στο περιβάλλον.
